Sektor bankowy w Polsce na tle Europy

Na koniec 2024 roku wartość kredytów w polskim sektorze bankowym wyniosła 381,6 mld euro, co plasuje Polskę w środku zestawienia państw Unii Europejskiej. Dla porównania średnia wartość udzielonych kredytów w UE w 2024 roku wyniosła 925,6 mld euro⁸.

W relacji do PKB sektor bankowy w Polsce pozostaje jednak niewielki. W 2024 roku – w warunkach osłabionego popytu na kredyt oraz wysokiego wzrostu nominalnego PKB – wskaźnik kredytów do PKB obniżył się. Kredyty bankowe w polskim systemie bankowym stanowią 45% PKB, podczas gdy średnia europejska to 123%. Najwyższe wskaźniki kredytów do PKB posiadają Finlandia (218%) oraz Francja (205%)⁹.

W 2024 roku poprawiająca się koniunktura gospodarcza oraz bardzo dobra sytuacja na rynku pracy sprzyjały wzrostowi popytu na kredyt. Wzrostowi akcji kredytowej pomagały m.in. silny wzrost realnych wynagrodzeń w I połowie roku oraz złagodzenie warunków polityki kredytowej po obniżkach stóp procentowych z końca 2023 roku. Choć banki wprowadzały zmiany ostrożnie, w II połowie 2024 roku dominowały tendencje do łagodzenia kryteriów – szczególnie w przypadku kredytów konsumpcyjnych oraz finansowania dla małych i średnich przedsiębiorstw. Mimo poprawy warunków rynkowych relacja kredytu do PKB nie wzrosła, utrzymując się na niskim poziomie na tle europejskim¹⁰.

Rynek kredytów dla przedsiębiorstw w Polsce w 2024 roku nadal charakteryzował się stosunkowo niskim udziałem kredytów dla firm w porównaniu do ogółu kredytów udzielonych sektorowi niefinansowemu. Wskaźnik ten utrzymał się na poziomie około 36%¹¹, co nadal plasowało Polskę wśród krajów Unii Europejskiej z najniższym udziałem kredytów dla przedsiębiorstw.

Dynamika kredytów dla firm w 2024 roku poprawiała się, a wzrost opierał się przede wszystkim na kredytach o charakterze inwestycyjnym; zadłużenie z tytułu finansowania bieżącego zaczęło rosnąć dopiero w II połowie roku. Wykorzystanie kredytu bankowego przez przedsiębiorstwa pozostawało jednak ograniczone ze względów strukturalnych: firmy tradycyjnie finansowały działalność głównie środkami własnymi, a istotne znaczenie miało także zadłużenie zagraniczne i stopniowo rosnące wykorzystanie leasingu. Dodatkowo, w badaniach ankietowych NBP przedsiębiorstwa drugi rok z rzędu wskazywały na spadek zainteresowania kredytem, a skala finansowania obcego obniżała się od 2022 roku, co przełożyło się na niższy niż w wieloletniej średniej udział kredytów i pożyczek w sumie bilansowej firm¹².

W 2024 roku stopniowo rosła roczna dynamika kredytów mieszkaniowych. Od marca zadłużenie gospodarstw domowych z tego tytułu zwiększało się w ujęciu rocznym po raz pierwszy od połowy 2022 roku. Wzrost wspierała poprawa zdolności kredytowej, wynikająca z silnego wzrostu płac realnych, oraz przejściowy efekt programu „Bezpieczny Kredyt 2%”. Choć przyjmowanie wniosków zakończyło się w 2023 roku, kredyty nadawane w tym programie były uruchamiane jeszcze w I połowie 2024 roku, wzmacniając akcję kredytową. Jednocześnie dynamikę hipotek osłabiały zwiększone nadpłaty i wcześniejsze spłaty, które według danych BIK sięgnęły około 44 mld zł – wartościowo ponad połowę nowej akcji kredytowej w 2024 roku. Dodatkowo saldo hipotek obniżało się z powodu szybkiego spadku wartości kredytów walutowych (ok. 15 mld zł, –21,2% r/r), związanych bieżącą spłatą, konwersjami na złote oraz unieważnianiem umów¹³.

Zadłużenie z tytułu kredytów konsumpcyjnych również rosło w 2024 roku, przy czym najszybciej zwiększały się kredyty gotówkowe – zwłaszcza wysokokwotowe, których liczba była o 45% większa niż rok wcześniej. Istotną część nowej akcji stanowiły także kredyty konsolidacyjne, przeznaczane na spłatę wcześniejszych zobowiązań gospodarstw domowych. W rezultacie wzrost stanu kredytów konsumpcyjnych (6% r/r) był znacząco niższy niż dynamika nowej akcji kredytowej, sięgającej około 25% r/r¹⁴.

Strukturalnie kredyty mieszkaniowe pozostają największą kategorią kredytów dla sektora niefinansowego: na koniec 2024 roku stanowiły około 42% portfela. W ostatniej dekadzie ich struktura uległa istotnym zmianom – udział kredytów walutowych zmniejszył się do 12% (a po uwzględnieniu rezerw – do około 1%), co jest konsekwencją wieloletniego wygaszania tego produktu. W 2023 i 2024 roku wyraźnie zwiększył się również udział kredytów o stałej lub okresowo stałej stopie procentowej, zarówno wśród nowo udzielanych, jak i pozostających w bilansach banków, choć kredyty o zmiennej stopie nadal dominują na tle średniej unijnej. Dalsze przesunięcie struktury w kierunku stałej stopy może zostać wzmocnione wejściem w życie rekomendacji KNF dotyczącej wskaźnika finansowania długoterminowego (WFD) od końca 2026 roku¹⁵.

Zmiany obserwowane w 2024 roku wpisują się w długookresową ewolucję krajowego rynku hipotek. Kredyty hipoteczne stanowią największą kategorię kredytów gospodarstw domowych, z udziałem 62,0%¹⁶. Ich relatywnie mniejsze znaczenie w aktywach banków w porównaniu z krajami Europy Zachodniej wynika m.in. z faktu, że w Polsce są one stosunkowo nowym produktem. Dla porównania, w 2005 roku ich udział w kredytach gospodarstw domowych wynosił około 30%, podczas gdy w wielu państwach Europy Zachodniej przekraczał 80%.

W Polsce w większym stopniu niż średnio w Unii Europejskiej banki finansują się depozytami sektora niefinansowego. Na koniec 2024 roku stanowiły one 58,6% sumy bilansowej sektora bankowego, a aż 63,5% ogółu depozytów sektora niefinansowego to depozyty osób prywatnych¹⁷. Finansowanie dłużne, z wyłączeniem emisji BGK na fundusze celowe, pozostawało marginalne, a jego niski udział wynikał m.in. z dostępności tańszych depozytów i słabego popytu na kredyt. Jednocześnie wejście w życie docelowego wymogu MREL zwiększyło nominalną wartość zobowiązań kwalifikowalnych, w tym emisji obligacji. Struktura finansowania banków pozostała stabilna, z dominującą rolą depozytów sektora niefinansowego, zwłaszcza gospodarstw domowych¹⁸.

Depozyty sektora niefinansowego były w 2024 roku głównym czynnikiem wzrostu pasywów banków, przy czym najsilniej rosły depozyty gospodarstw domowych, zwiększając się o 121,1 mld zł dzięki sprzyjającej sytuacji na rynku pracy, niskiej stopie bezrobocia oraz wysokiej dynamice wynagrodzeń realnych. Depozyty przedsiębiorstw rosły wolniej, ale ich wartość nadal przewyższała poziom zadłużenia kredytowego firm – efekt utrzymujący się od pandemii. W strukturze terminowej dominowały depozyty bieżące oraz krótkoterminowe depozyty gospodarstw domowych, podczas gdy przedsiębiorstwa zwiększały głównie depozyty terminowe. Jednocześnie pogłębiała się ujemna luka finansowania – szybciej rosnące depozyty w relacji do akcji kredytowej doprowadziły na koniec 2024 roku do jej poziomu 729 mld zł (–61% sumy bilansowej). Finansowanie dłużne nadal miało ograniczone znaczenie, choć banki zwiększały emisje krajowych instrumentów dłużnych, głównie w celu spełnienia wymogów MREL; oczekuje się, że presja na dalszy wzrost emisji będzie narastać w związku z wejściem w życie wymogu WFD od 2026 roku¹⁹.